Phương pháp nhận biết khả năng sinh sản: theo dõi chu kỳ tự nhiên

Phương pháp nhận biết khả năng sinh sản (thường gọi tắt theo tiếng Anh là FAM) là cách theo dõi các dấu hiệu tự nhiên của cơ thể, như ngày hành kinh, nhiệt độ cơ thể lúc sáng sớm và dịch nhầy cổ tử cung, để ước đoán những ngày dễ thụ thai trong mỗi chu kỳ. Bạn có thể dùng thông tin này để tăng cơ hội có thai, hoặc để tránh thai không dùng hormone, nhưng hiệu quả tránh thai phụ thuộc rất nhiều vào việc học đúng, ghi chép đều và tuân thủ nghiêm ngặt.

Bài viết mang tính giáo dục chung, giúp bạn hiểu cơ chế và cân nhắc ưu, nhược điểm. Nếu bạn định dùng FAM làm biện pháp tránh thai chính, hoặc đã cố gắng có con một thời gian mà chưa thành, hãy trao đổi với bác sĩ sản phụ khoa.

Cơ chế: cửa sổ thụ thai nằm ở đâu trong chu kỳ

Mỗi chu kỳ kinh nguyệt thường có một lần rụng trứng. Trứng sau khi rụng chỉ sống được khoảng một ngày, trong khi tinh trùng có thể tồn tại trong đường sinh dục nữ vài ngày, tối đa khoảng năm ngày khi điều kiện thuận lợi. Vì vậy, “cửa sổ thụ thai” gồm vài ngày trước rụng trứng và ngày rụng trứng.

Khó khăn là ngày rụng trứng không cố định. Ở nhiều người, rụng trứng xảy ra khoảng hai tuần trước kỳ kinh tiếp theo, nhưng bạn chỉ biết chắc kỳ kinh tiếp theo khi nó đã đến. Chu kỳ còn xê dịch theo căng thẳng, ốm đau, đi lại, thay đổi cân nặng, sau sinh và khi gần tiền mãn kinh. FAM cố gắng giải bài toán này bằng cách quan sát nhiều dấu hiệu cùng lúc.

Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn các pha của chu kỳ và vai trò của từng hormone, bài sức khỏe hormone và chu kỳ kinh nguyệt giải thích nền tảng này.

Các phương pháp chính và cách làm

Phương pháp lịch

Ghi lại ngày bắt đầu hành kinh trong nhiều tháng (thường khuyên ít nhất sáu tháng), rồi dùng chu kỳ ngắn nhất và dài nhất để ước tính khoảng ngày có thể thụ thai. Đơn giản nhất, nhưng cũng kém chính xác nhất khi dùng một mình, nhất là với người có chu kỳ không đều.

Phương pháp nhiệt độ cơ thể cơ bản

Mỗi sáng, ngay khi thức dậy và trước khi ra khỏi giường, đo nhiệt độ bằng nhiệt kế có độ chia nhỏ, cùng một thời điểm. Sau rụng trứng, progesterone làm nhiệt độ tăng nhẹ và giữ ở mức cao đến kỳ kinh. Phương pháp này cho biết rụng trứng đã xảy ra, không báo trước. Kết quả bị ảnh hưởng nếu bạn ngủ ít, thức đêm, ốm sốt, uống rượu hay đo không đều giờ.

Phương pháp dịch nhầy cổ tử cung

Dịch nhầy thay đổi theo hormone: sau kỳ kinh thường khô hoặc ít, càng gần rụng trứng càng nhiều, trong, trơn và dai, giống lòng trắng trứng sống; sau rụng trứng lại đặc và ít đi. Quan sát mỗi ngày qua cảm giác và giấy vệ sinh. Cần thời gian để quen mắt, và viêm nhiễm phụ khoa hay một số thuốc có thể làm sai lệch quan sát.

Phương pháp triệu chứng – nhiệt (kết hợp)

Kết hợp nhiệt độ, dịch nhầy và đôi khi vị trí cổ tử cung. Các dấu hiệu kiểm tra chéo lẫn nhau nên thường đáng tin cậy hơn dùng riêng lẻ, nhưng cũng đòi hỏi nhiều công sức nhất. Đây là phương pháp nên học có hướng dẫn nếu bạn dùng để tránh thai.

Que thử rụng trứng và ứng dụng

Que thử LH, bán ở hầu hết nhà thuốc tại Việt Nam, phát hiện đợt tăng hormone LH xảy ra ngay trước rụng trứng. Rất hữu ích cho người muốn có con để biết “đúng lúc”. Các ứng dụng theo dõi chu kỳ giúp ghi chép tiện hơn, nhưng dự đoán của ứng dụng chỉ tốt bằng dữ liệu bạn nhập; ứng dụng chỉ dựa trên ngày hành kinh thì không nên coi là biện pháp tránh thai.

So sánh nhanh các phương pháp

Dùng để có con: tăng cơ hội một cách nhẹ nhàng

Với cặp đôi đang mong con, FAM giúp xác định khoảng ngày nên gần gũi. Tuy vậy, đừng biến chuyện chăn gối thành lịch trình căng thẳng. Gần gũi đều đặn trong tuần có cửa sổ thụ thai thường là đủ; không cần canh từng giờ.

Song song, đây cũng là lúc chuẩn bị sức khỏe: khám tiền thai, hỏi bác sĩ về bổ sung axit folic, kiểm tra tiêm phòng, điều chỉnh rượu bia, thuốc lá cho cả hai vợ chồng. Phần dinh dưỡng phụ nữ theo từng giai đoạn có thêm thông tin về ăn uống trước khi mang thai.

Khi nào nên đi khám hiếm muộn

Theo hướng dẫn phổ biến, cặp đôi nên đi khám nếu đã quan hệ đều đặn không dùng biện pháp tránh thai khoảng 12 tháng mà chưa có thai; nếu người phụ nữ từ 35 tuổi trở lên thì nên đi sớm hơn, sau khoảng 6 tháng. Đi khám ngay nếu bạn có kinh rất thưa hoặc mất kinh, từng mắc bệnh viêm vùng chậu, lạc nội mạc tử cung, hoặc người chồng có vấn đề sức khỏe sinh sản đã biết. Khám hiếm muộn là khám cả hai người, không chỉ người vợ.

Dùng để tránh thai: những điều cần thẳng thắn

FAM hấp dẫn vì không dùng hormone, không tác dụng phụ, rẻ và giúp bạn hiểu cơ thể mình. Nhưng cần biết rõ:

• Hiệu quả phụ thuộc vào người dùng: với người dùng hoàn hảo và người dùng thực tế (quên đo, đoán nhầm, “liều” một lần), kết quả chênh lệch đáng kể. Một lần sai trong cửa sổ thụ thai là đủ để mang thai.
• Không bảo vệ khỏi bệnh lây truyền qua đường tình dục. Với bạn tình mới hoặc chưa rõ tình trạng sức khỏe, vẫn cần bao cao su.
• Cần hợp tác từ hai phía: những ngày dễ thụ thai phải kiêng hoặc dùng biện pháp rào cản. Nếu bạn đời không tôn trọng điều này, phương pháp sẽ thất bại.
• Không hợp với mọi giai đoạn: chu kỳ không đều, sau sinh, đang cho con bú, vừa ngừng thuốc tránh thai, tiền mãn kinh hay mắc hội chứng buồng trứng đa nang đều làm việc đọc dấu hiệu khó hơn nhiều.

Nếu việc mang thai ngoài ý muốn sẽ là cú sốc lớn với bạn, hãy nói chuyện với bác sĩ về các biện pháp hiệu quả cao hơn, rồi mới quyết định. Lựa chọn tránh thai là quyền của bạn, và bạn xứng đáng được tư vấn đầy đủ.

Bắt đầu theo dõi thế nào cho đúng

1. Ghi ngày hành kinh ít nhất vài tháng trước khi dựa vào dữ liệu.
2. Chọn một hoặc hai dấu hiệu để theo dõi trước, thường là nhiệt độ và dịch nhầy.
3. Ghi chép mỗi ngày, cả những yếu tố gây nhiễu: ốm, mất ngủ, uống rượu, đi xa.
4. Học từ nguồn đáng tin hoặc người hướng dẫn được đào tạo, đặc biệt nếu dùng để tránh thai.
5. Mang biểu đồ khi đi khám; bác sĩ có thể đọc được nhiều điều từ đó.

Việc theo dõi cũng có thể gây lo lắng với người hay cầu toàn. Nếu bạn thấy mình căng thẳng vì từng con số mỗi sáng, hãy lùi lại một bước; bài quản lý lo âu cho phụ nữ có vài cách để không bị dữ liệu điều khiển cảm xúc.

Dấu hiệu bất thường cần đi khám

Trong lúc theo dõi, nếu bạn nhận thấy chu kỳ thường xuyên ngắn hơn 21 ngày hoặc dài hơn 35 ngày, mất kinh ba tháng trở lên khi không có thai, ra máu giữa chu kỳ hoặc sau quan hệ, đau bụng kinh dữ dội, hay dịch âm đạo có mùi, màu lạ, hãy đi khám phụ khoa. Đây là lợi ích phụ đáng giá của FAM: bạn biết cơ thể mình đủ rõ để nhận ra khi có điều gì đó không ổn.